W praktyce często zdarza się, że spadkodawca, który dysponuje znacznym majątkiem, jeszcze za życia obiecuje spadkobiercy otrzymanie określonego składniku masy spadkowej. Warto jednak mieć na uwadze, że realizacja takich obietnic po śmierci spadkodawcy  – zakładając, że nie sporządził on testamentu ani nie zawarł ze spadkobiercą odpowiedniej umowy –  pozostaje co najwyżej w sferze zobowiązań moralnych spadkobierców. Niezastosowanie się do woli spadkodawcy nie rodzi żadnych skutków prawnych. Takich skutków nie wywoła nawet porozumienie zawarte pomiędzy przyszłymi spadkobiercami, w którym ustalą oni sposób podziału masy spadkowej.

Przykład: X ma 3 synów (A, B i C). Za życia obiecuje synowi A, że po jego śmierci otrzyma on dom rodzinny z działką – synowie B i C znają wolę X i w pełni ją akceptują. X nie sporządza jednak testamentu, ani nie zawiera żadnej umowy z A. Żona X umiera przed nim, w związku z czym po śmierci X do spadku po nim powołani są wyłącznie trzej synowie – każdemu z nich przypada równy udział (1/3). Mimo wcześniejszych ustaleń, w świetle prawa każdy z synów będzie współwłaścicielem domu i działki. W takiej konfiguracji A nie będzie dysponował żadnymi narzędziami prawnymi, aby wyegzekwować od B i C przeniesienie na jego rzecz udziałów we współwłasności nieruchomości. Jeśli strony nie dojdą do porozumienia nieruchomość pozostanie ich wspólną własnością, a zniesienie współwłasności możliwe będzie jedynie na drodze sądowej.

Zakaz zawierania umów spadkowych

Jak wspomniano powyżej, rozwiązaniem powyższej sytuacji nie będzie uprzednie (tj. za życia spadkodawcy) zawarcie na piśmie stosownej umowy pomiędzy spadkobiercami, w którym ustalony zostanie sposób rozdysponowania przyszłym majątkiem spadkowym.  Jeśli zatem synowie A, B i C za życia X sporządzą umowę, w której ustalą, że po śmierci X dom rodzinny wraz z działką przejdzie na własność A – to taka umowa nie wywoła zamierzonych skutków. Zgodnie bowiem z ogólną regułą wyrażoną w kodeksie cywilnym, umowa o spadek po osobie nieżyjącej jest nieważna. Oznacza to odgórny zakaz czynienia ustaleń co do podziału przyszłej masy spadkowej.

Wyjątek od powyższej zasady dotyczy w zasadzie wyłącznie dopuszczalności zawarcia z przyszłym spadkodawcą umowy, w której spadkobierca zrzeknie się dziedziczenia po nim. Możliwe jest zatem odrzucenie spadku jeszcze przed jego otwarciem, tj. śmiercią spadkodawcy. Zawarcie takiej umowy musi być dokonane w formie aktu notarialnego.

Testament jako podstawa dokonywania rozrządzeń spadkowych

O ile za życia spadkodawcy podział jego przyszłego majątku spadkowego z reguły wydaje się kwestią oczywistą, a przyszli spadkobiercy nie kwestionują przypadającego im udziału w spadku, problemy bardzo często pojawiają się po śmierci spadkodawcy, który nie sporządził testamentu. Skoro bowiem w świetle prawa danemu spadkobiercy należy się więcej niż otrzymałby na skutek ustaleń dokonanych za życia spadkodawcy, to pokusa zysku może okazać się nie do odparcia. W takiej sytuacji, w celu uniknięcia przyszłych nieporozumień, zarówno spadkodawca, jak i potencjalni spadkobiercy powinni zatroszczyć się o to, aby spadkodawca sporządził testament. Dokument ten pozwoli na precyzyjne określenie woli spadkobiercy, a także umożliwi swobodne rozporządzenie poszczególnymi składnikami majątku (poprzez dokonanie odpowiednich zapisów i poleceń).

Darowizna na wypadek śmierci

W opisanej sytuacji rozwiązaniem alternatywnym wobec sporządzenia testamentu może okazać się zawarcie umowy darowizny „na wypadek śmierci”. Ten szczególny rodzaj darowizny charakteryzuje się tym, że przedmiot darowizny przechodzi na obdarowanego dopiero po śmierci darczyńcy. W ten sposób spadkodawca X może zawrzeć z synem A umowę, mocą której dokonana na jego rzecz przeniesienia własności domu rodzinnego wraz z działką, przy czym skutek ten nastąpi dopiero po śmierci X. Zgodnie z dominującym w doktrynie i orzecznictwie stanowiskiem zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci jest dopuszczalne, a taka umowa nie należy do umów o spadek po osobie żyjącej (por. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2013 roku, sygn. akt: III CZP 79/13).

Podsumowanie

Pomimo ogólnego zakazu zawierania tzw. umów spadkowych, istnieją narzędzia które umożliwiają skuteczną realizację woli spadkodawcy w zakresie rozporządzenia mieniem, które w przyszłości wejdzie w skład spadku. Zarówno jednak sporządzenie testamentu jak i umowy darowizny, w taki sposób aby zawarte w nich postanowienia były skuteczne i odpowiadające zamiarom stron wymaga wiedzy i precyzji, dlatego też przed przystąpieniem do tych czynności warto skonsultować się z adwokatem.

 

Adwokat Bartosz Karbowski

Partner Zarządzający w Karbowski Rasiński & Partners